Zdarza się, że wypowiedzi autobiograficzne łączą walory informacyjne z poetyckimi.

Wystarczy zapoznać się z przekazem znanej pisarki ludowej z Żywieckiego - Walerii Prochownik:

Urodziłam się w dniu bez słońca, nie chciało patrzyć na ludzkie zbrodnie, jesienny wiatr łkając strącał ostatnie liście z drzew, nie oczekiwano mnie z radością, troska o jutro gasiła uśmiech, wzrastałam niczym polny kwiat na beskidzkich łąkach. Po lekcjach pasałam krowy, a wieczorem przy lampie naftowej odrabiałam lekcje i namiętnie czytałam książki.

Wśród pól upłynęły najpiękniejsze moje lata. Pracując na roli stale odczuwałam głód umysłowy, tęsknotę za czymś nieokreślonym. Nagrodą za trud od świtu do nocy był stały kontakt z przyrodą, a raz pracując samotnie przy sianokosach postanowiłam, że muszę pisać, że jeszcze nie wszystko stracone, muszę wyśpiewać swą miłość do ludzi, otworzyć serce żarem przepełnione. Moje wiersze wśród pól rozkwitły. Odrodziłam się fizycznie i duchowo.

Twórczość wypełniła pustkę, w której zaczęło brakować powietrza, stała się moim powołaniem. Muszę tworzyć, bez tego życie moje byłoby szarą garstką popiołu. Dałeś mi Panie cenny dar. Dałeś proste serce, krzyż twardy doświadczeń, możność, by prostym słowem Twoją sławę śpiewać.¹

Autorka tych słów przyszła na świat w 1943 roku w Sporyszu (obecnie dzielnica Żywca) w wielodzietnej rodzinie, jako szóste z kolei dziecko spośród ośmiorga rodzeństwa. Całe życie mieszka w Żywcu, woj. śląskie. Ukończyła szkołę podstawową i roczny kurs krawiecki. Nauki w liceum wieczorowym nie mogła kontynuować z powodu choroby matki.

W wieku 22 lat wyszła za mąż i prowadziła z mężem gospodarstwo rolne, wychowywała czworo dzieci. Obecnie pobiera emeryturę rolniczą. Po próbach niedocenionego przez nauczycieli wierszowania szkolnego wróciła do pisania w 1979 roku, długo jednak jeszcze - jak sama powiada - uczyła się "swobody we władaniu językiem".

Uważa, że tworzenie powinno być aktem precyzyjnym i zarazem przedstawieniowym, obrazowym, pisze więc tak jak "malarz maluje obraz, a rzeźbiarz rzeźbi", zmierza do "nadawania kształtu", ale jest też zdania, że wiersz musi mieć duszę. Uprawia poezję, prozę (w tym pogodne, rozgrywające się na wsi wiersze i opowiadania dla dzieci), pisze utwory dramatyczne.

W 1980 roku Prochownik przyjęto do Grupy Literackiej "Gronie" im. E. Zegadłowicza, działającej przy Towarzystwie Miłośników Ziemi Żywieckiej, w 1985 została członkiem Stowarzyszenia Twórców Ludowych. W tym roku zadebiutowała także na łamach "Zielonego Sztandaru".

Ponadto drukowała m.in. w "Biuletynie Informacyjnym STL", "Dzienniku Zachodnim", "Gazecie Żywieckiej", "Kronice Beskidzkiej", "Twórczości Ludowej", antologiach Wąglany po żniwach w poezji (Wąglany 1990), Wieś tworząca (t. 8, Lublin 1990), Wołanie z ziemi (Lublin 1991), Prowadź nas w jasność (Lublin 1994), Talenty Jóźwika z Wąglan (Warszawa, brw, prawdop. 1995), Pobożnych diabeł kusił. Antologia nadnaturalnej prozy ludowej (Lublin 1998). Publikowała też w edycjach pokonkursowych Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego im. Jana Pocka: Odejdę a po mnie pieśń zostanie (Lublin 2006), I brył swych grzmotem zapłacze ziemia... (Lublin 2008), Na skibie czarnej serce swoje złożę (Lublin 2009), Piszę wiersze matczyną mową sękatą bólem (Lublin 2010) i wydawnictwach zbiorowych Grupy Literackiej "Gronie".

W postaci zbioru autorskiego ukazały się jej poezje: Rajski ogród, wybór, oprac. i wstęp J. Adamowski, S. Niebrzegowska, Lublin 1994 (Biblioteka "Dziedzictwo" STL, t. 14) oraz przygotowany z M. Grzegorek i K. Paciorek tom Na góralskich posiadach, Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne "Grojcowianie", Wieprz 2002.

Wartość poezji i prozy Prochownik zyskała wielokrotne potwierdzenie w licznych konkursach, konfrontacjach, przeglądach i turniejach literackich. Na uwagę zasługuje przede wszystkim bezprzykładne pasmo sukcesów w organizowanym przez ZG STL Ogólnopolskim Konkursie Literackim im. J. Pocka, w którym autorka otrzymała I nagrodę w poezji (1989) i dwukrotnie I w prozie (2001, 2002), II nagroda przypadała jej wyłącznie w prozie (1995, 1996, 1997, 1999, 2000, 2006, 2010), III w poezji (2003, 2008) i prozie (1994, 2003, 2007, 2008, 2009), wyróżnienie specjalne w poezji (1999) oraz wyróżnienia w poezji (1986, 1992, 1994, 1996) i prozie (1986, 1988, 1993, 2004).

Jej twórczość została również doceniona w Ogólnopolskim Konkursie Poezji "Szukamy talentów wsi", rozpisywanym przez ZMW w Wąglanach (wyróżnienie - 1984, 1991, 1992); Ogólnopolskim Konkursie Literackim im. Władysława Kryckiego w Siedlcach (III nagroda - 1986); Ogólnopolskim Turnieju Jednego Wiersza o "Laur Dębu Wolności" w Żabnie (III miejsce - 1987); Konkursie Nieprofesjonalnej Twórczości Literackiej w Brzeszczach (II nagroda w poezji - 1992). Należy też wspomnieć o nagrodzie specjalnej "Kroniki Beskidzkiej", przyznanej w Konkursie Poezji "Beskidy 92", zorganizowanym przez Oddział Stowarzyszenia Autorów Polskich w Bielsku-Białej; o I miejscu w Konfrontacjach Poezji i Prozy Ludowej "Strzecha 97", odbywanych w Sułkowicach-Łęgu k. Andrychowa; o II miejscu w konkursie "Tradycje, zwyczaje i obrzędy w mojej rodzinie, wsi, parafii", rozpisanym przez Duszpasterstwo Rolników we Włocławku (1998); o II miejscu w Rejonowej Przeglądacce Heligonistów i Gawędziarzy Ludowych w Żywcu-Sporyszu (1998); o wyróżnieniu w konkursie literackim "Moje spotkanie z Janem Pawłem II" (Żywiec 2005) i I miejscu w konkursie literackim "Każdy ma swoje Westerplatte (Żywiec 2006).

Z kolei popularne w Polsce "Sabałowe Bajania", realizowane przez Dom Ludowy w Bukowinie Tatrzańskiej, przyniosły I miejsce - 1999, II - 1997, 1998 i wyróżnienie - 1996. Osobny "rozdział" stanowią organizowane w regionie żywieckim i bielsko-bialskim Posiady Gawędziarskie, podczas których przyznano autorce nagrodę specjalną za całokształt twórczości gawędziarskiej w Przybędzy (2005), a wcześniej - I miejsce w Zawoi (1995), Wieprzu (1999), Przybędzy (2001, 2002, 2003, 2004)), II w Bielsku-Białej (1991) i Wieprzu (2000) oraz wyróżnienie w Suchej Beskidzkiej (1998).

Podziw budzi aktywność społeczno-kulturalna Prochownik. Występuje na imprezach Tygodnia Kultury Beskidzkiej w Żywcu, bierze udział w Przeglądach Zespołów Kolędniczych i Obrzędowych w Pietrzykowicach, uczestniczy w Powiatowej Przeglądacce Gawędziarzy, Instrumentalistów i Śpiewaków Ludowych w Żywcu, występowała w audycji Polskiego Radia "Kiermasz pod kogutkiem", współpracowała z Wojewódzkim Ośrodkiem Kultury w Bielsku-Białej.

Obecnie współpracuje z Regionalnym Ośrodkiem Kultury w Bielsku-Białej, Stowarzyszeniem Społeczno-Kulturalnym "Grojcowianie" w Wieprzu, Żywiecką Biblioteką Samorządową, Żywieckim Ośrodkiem Kultury, Domem Pomocy Społecznej w Żywcu, spotyka się z młodzieżą szkolną (gimnazjum w Łodygowicach), a Towarzystwu Miłośników Ziemi Żywieckiej pomaga w krzewieniu wiedzy o regionie. Działa w Kole Gospodyń Wiejskich w Żywcu, a także angażuje się w prace "Wspólnoty" - pisma parafii Narodzenia NMP w Żywcu.

Autorkę uhonorowano medalem pamiątkowym z okazji jubileuszu 700-lecia miasta Żywca (1988), medalem pamiątkowym Towarzystwa Miłośników Ziemi Żywieckiej (1990), odznaką Zasłużony Działacz Kultury (1995).

Utwory prozatorskie opublikowane w antologii Pobożnych diabeł kusił (dalej skrót Pdk), pokonkursowych edycjach "pockowych" (skrót P, podano rok wydania), "Twórczości Ludowej" (skrót TL, podano rok i numer) i znajdujące się w Archiwum ZG STL (skrót A) dowodzą, że autorka nawiązuje świadomie do gatunków o ugruntowanej tradycji. I tak, właściwościami znamiennymi dla legendy wykazują się przekazy o Maryi - nadprzyrodzonej opiekunce (Legenda o Matce Bożej Gromnicznej Pdk, Podarunek Matki Boskij P 2006). W poetyce legendy jest też utrzymany tekst o wędrowaniu po ziemi Pana Jezusa i św. Piotra (Staroś njy radoś TL 2010, 1-2) oraz Podarunek świętego Jana (P 2009), którego fabuła rozwija odnotowane m.in. u J. Krzyżanowskiego przysłowie: "Święty Jan przyniesie mleka pełen dzban"².

Wzorzec podania ajtiologicznego realizuje przekaz Jak powstał Żywiec (A), w konwencji bajki fantastycznej mieszczą się teksty: O królu Roku i jego czterech córkach (Pdk),Baśń o dwunastu dębach (Pdk) oraz uwspółcześniony realiami XX-wiecznego rozwoju cywilizacyjnego proekologiczny utwór Ło Jaśku co kcioł zatrzymać cas (A). W obrębie internarodowych obszarów tematycznych funkcjonuje bajka o zabarwieniu podaniowym, sięgająca do wątku przebywających pod ziemią rycerzy i zarazem modernizująca "obiegowy" schemat fabularny poprzez polskie realia obyczajowe, historyczne i geograficzne (Śpioncy rycerze w Babij Gorze P 2010)³. Interesująco zarysowuje się anegdota, uformowana w zasadniczej dla niej optyce komicznej: Jak dziad ducha ze starej karczmy przekupywał (Pdk), Jak to Kaspra we Wilijom wodziło (Pdk) lub służąca tendencjom moralizującym w innych gatunkach (Scekacka TL 2004, 3; Jak kowol Michoł siebie i dusycki z piekła wybawił P 2006).

Występują również niezmiernie popularne w folklorze i literaturze ludowej opowieści wierzeniowe. Zgodnie z tradycją przybierają one z reguły kształt relacji o niezwykłym wydarzeniu, ale widzimy też w nich powiązania z podaniami i naleciałości ajtiologiczne (Wieczysty muzykant TL 1999, 2; Kamień z diabelskiego młyna A, Pokutnik z Grojca A). Opowieść moralistyczna nie jest kanoniczną odmianą gatunkową prozy ludowej, normy etyczne mogą być bowiem wyrażane przy pomocy form właściwych bajce, legendzie czy podaniu⁴. Niemniej, sugestywne eksponowanie moralnego sensu zdarzeń, uniwersalizacja przesłania i wzmożona kreacyjność literacka pozwalają na wydzielenie w twórczości Prochownik takich tekstów.

Można tu chociażby przywołać opowieść osnutą na motywie pokuty za grzechy (Jak sie echo na Maćku zemściło A), utwór traktujący o miłości rodzicielskiej (Rozgrzeszanie TL 1996, 2), przekaz ilustrujący prawdę, że kto cym wojuje, to łot tego ginie (Kora bosko TL 2004, 1-2) oraz tekst wskazujący na nadrzędną wartość współczucia, dobra i szczęścia (Sen o ciepłym chlebie Pdk).

Ponadto w prozatorskim dorobku autorki dostrzegamy wykreowane na materii codziennego życia chłopskiego opowieści obyczajowe (Wełniane kopytko TL 1994, 3-4; Poprzestawiany świat A) i zbudowane na podłożu autobiograficznym relacje wspomnieniowe, np. z pielgrzymki na Jasną Górę (Marsz, marsz me serce do Częstochowy A). Osobny dział tworzą zespolone ściśle z regionem pisarki zapisy wierzeń ludowych oraz ludowo-religijnych praktyk symbolicznych: Ziylone Śfiontki (TL 2002, 3), Wierzenia i zwyczaje okresu wielkopostnego na Żywiecczyźnie (A), Kult Matki Bożej na Żywiecczyźnie (A). Cenne poznawczo są pełne sentymentu przekazy, dokumentujące tradycyjną obyczajowość wiejską, mentalność, styl życia, zachowania kulturowe i uzusy wewnątrzgrupowe: Świętowanie (TL 2000, 2), Nie ma pana nad furmana (TL 2001, 2), Panieństwo w czasie, który minął (TL 2006, 1-2), Kawalerski stan (TL 2008, 1-2).

W sumie, proza Prochownik podlega silnej aksjologizacji. Pojawiają się jakości charakterystyczne dla religii chrześcijańskiej (szczególnie nowotestamentowa wizja Boga i wiara w orędownictwo Maryi). Zaznacza się mocna spójnia z folklorem beskidzkim, widoczna m.in. w czerpaniu z zasobów tamtejszej demonologii. Do tego dochodzi klarowna kompozycja, świetnie konstruowana akcja, umiejętność kreowania postaci i bogaty język.

Z kolei na podstawie wierszy zamieszczonych w wymienionych antologiach i edycji indywidualnej można stwierdzić, że liryka Prochownik przybiera często postać osobistego wyznania. W tej perspektywie są utrzymane zwłaszcza utwory o dzieciństwie i młodości, domu rodzinnym, małej ojczyźnie żywieckiej.

Poetka opisując środowisko swojego życia - ojcowiznę, wioskę, pola i okoliczną naturę - ukazuje zarazem, jak mocno ta przestrzeń zdeterminowała jej los, zespoliła ją z sobą na zawsze. Powiada przy tym, że wartość tego obszaru uświadomili jej najdobitniej rodzice i im też, zwłaszcza matce, poświęca serdeczne strofy. W rodzicielce widzi wzór miłości oraz - jak zauważają autorzy wstępu do Rajskiego ogrodu - ostoję domu, źródło życia biologicznego i duchowego⁵.

W szerszej optyce na podłożu indywidualnych, nierzadko gorzkich doświadczeń, autorka snuje refleksje uniwersalne, dotyczące głównie szczęścia, cierpienia i przyjaźni. Powszechny wymiar mają także rozważania nad przemijaniem i autotematyczne wypowiedzi o wadze myśli i słowa.

W wielu wierszach zgodnie z istotą ludowego światopoglądu zaznacza się kult ziemi, postrzeganej głównie w kategoriach pradawnego wyobrażenia ziemi matki. Szacunkiem cieszy się również praca, szczególnie na roli, traktowana jako przeznaczenie pokoleniowe, rodzaj swoistego dziedzictwa.

Obrazy radości płynącej z trudu zwieńczonego plonami są jednak o wiele rzadsze od obrazów mozołu i znoju, wysiłku fizycznego, wręcz udręczenia. I w tym kontekście nadludzkiego poświęcenia praca chłopska zyskuje waloryzację najwyższego rzędu, zostaje zrównana z cierpieniem Chrystusa na Golgocie:

Nad morzem kłosów
zastygłym
w żarliwej zadumie
zawisło niebo
z sierpniową spiekotą zaręczone
żniwiarz
nałożył cierniową koronę
na czoło
siódmym potem spływające
ręce
za każdym ruchem
umierają na nowo
sam ze swym losem
opuścił go nawet wiatr
w skwarne południe
w drodze na Chłopską Golgotę⁶

Wrażliwość poetki na piękno przyrody oddają plastyczne liryki pejzażowe, zbudowane na realiach beskidzkiego krajobrazu i zróżnicowane "wyglądami" w zależności od kalendarzowych przeistoczeń biologicznych. Stany charakterystyczne dla kolejnych pór roku służą zarazem zilustrowaniu następujących po sobie faz życia ludzkiego. Także nastroje podmiotu lirycznego bywają określane w relacji do właściwości natury, na przykład przedstawienia jesieni współbrzmią z ogarniającymi człowieka nastrojami tęsknoty i melancholii.

W twórczości Prochownik nie brak ponadto wierszy zaangażowanych społecznie. Uwagę zwracają zwłaszcza utwory oceniające gorzko efekty współczesnych polskich przemian ustrojowo-ekonomicznych. Poetkę boli niezmiernie upadek gospodarstw chłopskich, porzucanie ziemi i ojcowizny, wyobcowanie z wspólnoty wiejskiej i rodziny. Zjawiska te uogólnia w ramach przejmującej, niemal apokaliptycznej wizji świata ostatecznie zanikającego:

Trójca wszechwładna
w objęciach podwórka
od niepamiętnych czasów
wspomina świetności lata
gdy zewsząd drzwiami i oknami
przelewało się życie...
Nie ustrzegł go pies na łańcuchu [...]
Dom
nie zaznawszy wygód współczesności
co rusz za odchodzącymi
zamykał w sobie żal
Najwierniejszym praca wypada z rąk
usychają z bezradności
Stajnia
od jakiegoś czasu ogłuchła
na wszelkie nawoływania do obrządku
Ostatnią krowę [...]
wyprowadzono ze spuszczoną głową [...]
Stodoła
niewypełniona po brzegi
z resztką siana sprzed dwu lat [...]
stary pług w kącie dogorywa
tylko pająki swawolnie przędą autostrady
Wczorajsza wichura
zerwała z jej głowy kilka dachówek [...]
Sędziwy gospodarz
macha z rezygnacją ręką:
- Kiedyś się cała zawali
Odchodzi
przygięty ciężarem niewesołych myśli [...]⁷

Bogato reprezentowane liryki religijne mają nieco inną postać niż zazwyczaj występujące we współczesnej poezji ludowej. Spotykamy mniej wierszy modlitewnych, hymnicznych, deklaratywno-wyznaniowych, więcej jest za to refleksji - i to niekiedy "polemicznych" - nad istotą wiary, sensem dobra i zła.

Autorka ma jednocześnie świadomość własnej - ludzkiej niedoskonałości, pisze o wyboistej drodze do Boga, trudnościach w sprostaniu zasadom wiary. Mimo pewnych wątpliwości uznaje ostatecznie, że cierpienie stanowi z woli Najwyższego treść życia, a los Jego Syna jest prawzorem doli człowieka. Wspomina także o wartości pokory i potrzebie bezgranicznego zawierzenia Stwórcy.

Ukazuje religię jako źródło mocy, pozwalającej znosić bóle doczesności. Kreuje obraz Boga zbawcy, miłującego i miłosiernego, wybaczającego chwile słabości. Religia jest też dla Prochownik czynnikiem ładu moralnego, podstawą harmonii bytu i spoiwem tradycji lokalnej wspólnoty. Jej "obiekty" kultowe stając się nierozerwalnym składnikiem przestrzeni życia służą trwałemu uobecnianiu sacrum i otwierają perspektywę metafizyczną:

Na mojej wioski pierwszym zakręcie
w płot otulona i gąszcz powoi
niezanurzona w przemian odmęcie
od dawien dawna kapliczka stoi [...]

Wieś moja dawno miastem nazwana
tradycje swoje w opłotkach kryje
w nowoczesności szatę ubrana
tylko w kapliczce stary dzwon bije

Co dzień po trzykroć nam przypomina
że na Anioł Pański przyszła godzina
w każdą niedzielę w kościelne święta
o mszy mieszkańcom każe pamiętać

Gdy ziemską skończę pielgrzymkę swoją
opuścić przyjdzie mi wioskę moją
zanim w wieczystej odpocznę toni
dzwon mojej wioski dla mnie zadzwoni⁸

Twórczość dramatyczna Prochownik polega głównie na nadawaniu kształtu literacko-scenicznego występującym w jej regionie zwyczajom i obrzędom ludowym. Przykładowo, dwuaktowe widowisko Mojka - dziod (A) oparła autorka na kanwie praktykowanych przez młodzież zalotów. Ten "stary", choć współcześnie już rzadko spotykany zwyczaj ma przede wszystkim charakter zabawowo-miłosny, ale nie bez znaczenia są jego odniesienia społeczne (prestiż wyróżnionej dziewczyny i jej najbliższych w wiejskiej zbiorowości).

Kawaler chcąc się przypodobać wybrance swego serca, zwykle w noc z soboty na niedzielę stawiał przy pomocy kolegów tzw. mojkę, zrobioną z wysmukłego, prostego drzewa, z gałęziami na wierzchołku, przybranymi kolorowymi wstążkami, polnymi kwiatkami, jarzębiną. Stawiano ją dziewczynie zazwyczaj na imieniny. Można ją było również postawić na 1 maja, tylko że wówczas była prezentem dla wszystkich.

W domu dziewczyny wypadało kawalerów za ten trud sowicie ugościć. Cała wieś żyła tym wydarzeniem. Goszczono się do białego rana. Tańcom i śpiewaniu nie było końca. Przy takiej okazji można było wyrównać [też] porachunki. Jeśli któraś z dziewczyn nie z każdym szła na zabawie tańczyć, była wyśmiewna czy wybredna, to mogła się spodziewać, że się jej kawalerowie "dziadem" odpłacą. "Dziada" robiono ze szmat. Zwykle ze starym, dziurawym kapeluszem. Przymocowywano go na żerdzi. Ojciec dziewczyny musiał się wówczas sowicie okupić wódką, aby zaniechano tej zemsty. Gdy niepostrzeżenie udało się "dziada" postawić, to dziewczynę cała wieś brała "na języki". Całe panieństwo miała naznaczone tym, że postawili jej "dziada".⁹

To objaśnienie autorki, stanowiące rodzaj wprowadzenia do tekstu, wyczerpuje w gruncie rzeczy fabułę widowiska, która została następnie rozpisana na poszczególne role i partie dialogowe, a całość dopełniły znamienne dla folkloru beskidzkiego powinszowania i przyśpiewki.

W utworze Boze Narodzyni w Beskidak¹⁰ Prochownik nawiązuje z kolei do konwencji pastorałki dramatycznej. Zgodnie z tradycją polonizuje przestrzeń Narodzenia, nadaje przekazowi charakter realistyczny, rozbudowuje partie dialogowe, sięga do tradycji jasełek ludowych i teatralizuje scenę betlejemską. Wykorzystuje też składniki kompozycji pastorałkowej, stąd wędrówka pasterzy do stajenki, ich przerażenie na widok zjawisk nadprzyrodzonych, muzykowanie i śpiewy przy żłóbku, oracje, składanie darów.

W środowisku żywieckim ceni się przeważnie Prochownik jako zauroczoną swoją krainą gawędziarkę i prozatorkę, a mniej dostrzega w niej poetkę, a to nie wyczerpuje do końca twórczego wizerunku autorki. Liryka wydaje się bowiem równie interesująca poznawczo, chociażby z aspektu autobiograficznego i aksjologicznego.

O znaczeniu poezji świadczy także sprawność warsztatowa, m.in. umiejętne stosowanie wiersza wolnego i oryginalna metaforyka. Podobnie, utwory dramatyczne jawią się jako jedne z najciekawszych i najlepiej zbudowanych (uderzająca sprawność w operowaniu dialogami) we współczesnej literaturze ludowej.

Pisarka posługiwała się początkowo na ogół językiem literackim, od kilku lat używa natomiast z reguły gwary. Sięgając do mowy właściwej dla swoich okolic oddaje ją z ogromną dokładnością fonetyczną. Gwara wzmaga ekspresywność powstających tekstów, wzmacnia więź z macierzystą krainą i stanowi swoisty koloryt regionalny.

W sumie autorka jest przekonana, że tworząc kreuje świat daleki od "szarzyzny codzienności". Zawsze stara się jednak dostrzegać człowieka rzeczywistego, często utrudzonego, a nawet udręczonego w zmaganiach z życiem. Jest jej to bliskie, gdyż - jak uważa - sama dzieli również taki los.

PRZYPISY

¹ Archiwum Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych.
² Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, pod red. J. Krzyżanowskiego, t. 1, Warszawa 1969, s. 829, nr 46.
³ Słownik folkloru polskiego, pod red. J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1965, s. 351.
⁴ J. Ługowska, W świecie ludowych opowiadań, Wrocław 1993, s. 102.
⁵ J. Adamowski, S. Niebrzegowska, Poetyckie powroty do rajskiego ogrodu, [wstęp do:] W. Prochownik, Rajski ogród, Lublin 1994, s. 7.
⁶ W. Prochownik, Chłopska Golgota, [w:] Wołanie z ziemi. Antologia jednego wiersza ludowej poezji religijnej, zebrał, opracował, słowem wstępnym [...] opatrzył D. Niewiadomski, Lublin 1991, s. 105.
⁷ W. Prochownik, Podwórkowe sacrum, [w:] I brył swych grzmotem zapłacze ziemia... Wydawnictwo pokonkursowe XXXVII edycji Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego im. Jana Pocka, wybór i oprac. D. Niewiadomski, Lublin 2008, s. 30-31.
⁸ W. Prochownik, Dzwon mojej wioski, [w:] Prowadź nas w jasność. Antologia ludowej liryki religijnej, zebrał, opracował i słowem wstępnym opatrzył D. Niewiadomski, Lublin 1994, s. 201.
⁹ Rękopis, zbiory własne Donata Niewiadomskiego.
¹⁰ Tamże.