Zagroda warmińska z Kaborna
fot. Archiwum Skansenu w Olsztynku

Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny w Olsztynku jest jednym z najsłynniejszych w Polsce i jednocześnie najstarszych w Europie etnograficznych muzeów na wolnym powietrzu. Pierwsze muzeum powstało z inicjatywy Prowincjonalnego Konserwatora Zabytków – Richarda Dethlefsena w 1909 roku w Królewcu.

Na obrzeżach Ogrodu Zoologicznego wybudowano wówczas 22 kopie ludowych budowli drewnianych z XVIII – XIX wieku, pochodzących z regionów Prus Wschodnich: z Warmii, Mazur Powiśla oraz terenów Litwy.

Włączono też dwa obiekty archeologiczne: grodzisko z Prakwic i kurhan z grobem skrzynkowym z Sambii. Królewiecki Park Etnograficzny – „Dorfmuseum Königsberg” (Muzeum Wsi w Królewcu) oficjalnie otwarto w 1913 roku. Z powodu braku miejsca na rozbudowę szukano nowej lokalizacji muzeum.

Wiosną 1937 roku zarząd administracyjny prowincji wschodniej postanowił przenieść obiekty muzealne z Królewca na miejskie grunty pod Olsztynkiem. Miało to ścisły związek z istnieniem w okolicach Olsztynka okazałego pomnika „Tannenberg” z Mauzoleum Hindenburga, który był miejscem masowych wycieczek z całej Rzeszy. Zakładano, że przyszłe muzeum jeszcze bardziej podniesie atrakcyjność Olsztynka, a zarazem spodziewano się znacznie większej frekwencji zwiedzających.

Translokację królewieckich obiektów i prace montażowe rozpoczęto w 1938 roku, a zakończono w z końcem 1942 roku. Z 22 prezentowanych w Królewcu 14 obiektów przeniesiono, przy czym jedna stodoła spłonęła od pioruna w roku 1945. Nie wszystkie obiekty przetrwały wojnę. Po zakończeniu działań wojennych muzeum stało kilka lat bez opieki, wiele eksponatów uległo rozproszeniu, a obiekty architektoniczne uległy licznym uszkodzeniom.

Pod koniec lat czterdziestych na zlecenie i pod merytorycznym nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przystąpiono do prac zabezpieczających oraz remontowo-konserwatorskich, które trwały do połowy lat pięćdziesiątych. W 1962 roku powstał Park Etnograficzny jako Oddział Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Jego pierwszym kierownikiem został dr Józef Wieczorek.

Postępująca budowa i rozwój sprzyjały przekształceniu skansenu z dniem 1 stycznia 1969 roku w autonomiczną placówkę pod nazwą muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny w Olsztynku.

W 1985 roku włączono do muzeum dwa obiekty zabytkowe usytuowane na terenie zespołu staromiejskiego w Olsztynku. Pierwszy to odbudowany na cele muzealne dawny kościół ewangelicki a obecnie Salon Wystawowy, gdzie prezentowane są ekspozycje czasowe o bardzo zróżnicowanej problematyce, zarówno regionalnej, ogólnopolskiej, jak i dotyczącej kultur pozaeuropejskich. Drugi obiekt to baszta na linii miejskich murów obronnych, tzw. „Dom Mrongowiusza”, w którym znajduje się niewielka stała ekspozycja poświęcona Krzysztofowi Celestynowi Mrongowiuszowi.

Usytuowane muzeum na północnych obrzeżach miasta zajmuje obszar 39 ha. Lokalizacja okazała się niezwykle trafna, gdyś teren obejmuje liczne wzniesienia, oczka wodne, oazy leśne i bagienne, łąki, pola uprawne, pastwiska, skrajem przepływa rzeczka Jemiołówka. Odzwierciedla to wszystko w mikroskali środowisko przyrodnicze Warmii i Mazur. Krajobraz ożywiają zwierzęta: konie, krowy, kozy, owce, króliki i liczne ptactwo.

Usamodzielnienie olsztyneckiego skansenu spowodowało znacznie szybszy i wszechstronniejszy jego rozwój. Nastąpiła możliwość gromadzenia muzealiów ruchomych (m.in. na wyposażenie i wystrój wnętrz udostępnianych dla zwiedzających) oraz organizowania biblioteki o charakterze naukowym i popularnonaukowym. W latach siedemdziesiątych zespół obiektów budownictwa ludowego wzrósł niemal dwukrotnie. Największą zasługę w tym dziele należy przypisać ówczesnemu dyrektorowi – Eugeniuszowi Oleszczukowi.

O merytorycznej wartości Muzeum w największym stopniu stanowią zasoby zbiorów i ich różnorodność. Zgromadzono je w czterech działach: Architektury, Kultury Materialnej, Sztuki Ludowej i Folkloru oraz w Bibliotece i Archiwum. Obecnie ich stan liczebny przedstawiał się następująco: budownictwo ludowe (wraz z mała architekturą) – 68 obiekty, kolejne w trakcie prac budowlano-montażowych; muzealia prezentujące kulturę materialną, prace twórców ludowych i rękodzieła – ponad 10 000 obiektów, zbiory biblioteczne – ponad 6 000 woluminów.

Obecnie do Muzeum należy około 96 ha ziemi, przy czym na około 35 ha znajdują się: 1 stanowisko archeologiczne, 1 grób kurhanowy oraz 68 obiektów dużej i małej architektury, reprezentujących zróżnicowaną zabudowę wsi powstała na przestrzeni XVIII – XX wieku na terenach Warmii, Mazur, Powiśla, Barcji, Sambii i Małej Litwy, zwanej także Pruską Litwą. Są one niezwykle zróżnicowane architektonicznie, tworząc jeden z najciekawszych zespołów skansenowskich w Polsce.

Prezentują różne funkcje: domy mieszkalne, obiekty inwentarskie i gospodarcze, sakralne i przemysłowe, na przykład młyn wodny, wiatraki, olejarnia, kuźnia, wędzarnia, garncarnia. Wznoszono je z tradycyjnych materiałów budowlanych, głównie z drewna, ale także z kamienia i cegły, poszywano trzciną lub kryto paloną dachówką ceramiczną. Najczęściej występującymi konstrukcjami są wieńcowa (zrębowa) i szkieletowa, w tym zarówno tzw. mur pruski, jak i tzw. ryglówka.

Wyposażenie budynków stanowią zebrane po 1945 roku eksponaty pokazujące tradycyjne metody pracy i obrzędy na wsi w XIX i XX wieku. Obiekty omszałe, poczerniałe, przez stulecie doskonale pokryte patyną tylko zyskały, upodobniły się do „prawdziwych”. Wnętrza chat sprawiają wrażenie jakby przed chwilą gospodarze wyszli w pole, może do kościoła, i niebawem powrócą. Po środku skansenowej wsi stoi przepiękny drewniany Kościół z Rychnowa z ciekawą, bogatą polichromią i ołtarzem z połowy XVII w.

Od 1998 roku Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny w Olsztynku jest instytucją kultury Samorządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego. Promując różne okresy z historii Warmii i Mazur, podejmuje rozmaite inicjatywy. Na przykład w niedawno odkrytej przez archeologów na „Wzgórzu Czarownic” osadzie z epoki żelaza (IV w. p.n.e.) powstaje rekonstrukcja „Osady Amalang”, pokazująca kulturę plemion Prusów – historycznych mieszkańców Warmii i Mazur.

Podjęto się odtworzenia fragmentu murów obronnych Olsztynka z XIV w. w kompleksie średniowiecznej zabudowy z kościołem gotyckim i basztą obronną (Dom Mrongowiusza). Oferta Muzeum jest wzbogacana poprzez eksponowanie zanikającego dziedzictwa regionu, jak na przykład rolnictwa. Utworzono poletka, na których można zobaczyć zanikające gatunki zbóż i roślin, jak też hodowlę ras czystych charakterystycznych dla regionu (konie, krowy, owce, kozy, drób, króliki).

30 grudnia 2008 roku Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego dokonał wpisu olsztyneckiego skansenu do Państwowego Rejestru Muzeów. Tym samym muzeum dołączyło do grona elitarnej setki muzeów, które mogą się poszczycić tym wyróżnieniem i ma prawo używać nazwy „Muzeum Rejestrowe”. Dowodzi to, że placówka ta ma duże znaczenie dla kultury polskiej oraz posiada wysoko wykwalifikowaną kadrę, odpowiednie pomieszczenia i ma stałe źródła finansowania.

W 2009 roku Muzeum Budownictwa Ludowego zostało laureatem XXXIV edycji Nagrody im. Oskara Kolberga „Za zasługi dla kultury ludowej”, co świadczy o niezaprzeczalnym znaczeniu Muzeum dla kultury narodowej.

Obecnie Skansen jest także miejscem, gdzie odbywają się liczne imprezy plenerowe. Do najciekawszych należy zaliczyć Targi Chłopskie. Wiosną na przednówku i jesienią w okresie dożynek rolnicy sprzedają swoje zbiory, rzemieślnicy – kosze, grabie, garnki i inne sprzęty przydatne w gospodarstwie, twórcy ludowi – swoje rzeźby, obrazy i wiele innych dzieł i pamiątek.

Gospodynie wiejskie chwalą się swoimi recepturami, domowymi smakołykami w postaci ciast, chlebów, wyrobów wędliniarskich i domowych przetworów. Pszczelarze przywożą miód, świece, propolis. Niezwykle barwne są stoiska z suszonymi kwiatami, wyrobami z drewna, traw i kolorowo pełne malowanych glinianych kogutków. Najmłodsi cieszą się z niespotykanych gdzie indziej drewnianych zabawek, kołatek i malowanych ręcznie ptaszków.

W Muzeum działa Regionalna Galeria Sztuki Ludowej, gdzie można kupić najlepsze dzieła współczesnych artystów ludowych. Wyroby te nie są anonimowe, a obok nich znajdują się podpisy i informacje o poszczególnych twórcach.

Ciekawą ofertą są zajęcia edukacyjne, które prowadzą wykwalifikowani pracownicy muzeum: etnografowie, historycy sztuki oraz artyści plastycy.

Program zajęć dostosowany jest do wieku uczestników, o czym szczegółowe informacje można uzyskać na stronie muzeum www.muzeumolsztynek.com.pl.

Twórczość Ludowa, nr 3-4, 2009