Na rynku wydawniczym pojawił się nowy album ukazujący piękno polskich wycinanek autorstwa Antoniego Śledziewskiego, który od lat zajmuje się ich kolekcjonowaniem. Posiada w swoich zbiorach ponad 1500 wycinanek. Jest to już trzecia poważna publikacja prezentująca wycinanki ludowe z różnych regionów Polski.[1]

Czym się zatem wyróżnia i co nowego wnosi to opracowanie stanowiące na pewno dokumentację przeszłości i współczesnego stanu polskiej wycinanki ludowej? Po pierwsze, wyróżnia się jakością, jest bowiem wydane na kredowym papierze, dzięki czemu każda wycinanka prezentowana na osobnej stronie jest pięknie wyeksponowana. To pozwala ukazać różne detale kompozycyjne czy kolorystykę.

Przy każdej wycinance podane są także szczegółowe dane: wykonawca i wymiary pracy. Czytelnik ma tym samym możliwość uświadomienia sobie ich oryginalnych wielkości np. na s. 125 mamy przedstawioną wycinankę o wym. 85 na 63,5 cm, a na następnej – o średnicy 68 cm. Kolejną ważną cechą jest to, że album skierowany jest nie tylko do polskiego, ale także zagranicznego odbiorcy, poprzez wprowadzający tekst dostępny w dwóch językach – angielskim i niemieckim. Taki zabieg pozwoli na szersze zaprezentowanie wycinanek polskich poza granicami kraju, a są one wyjątkowym i niepowtarzalnym wytworem polskiej sztuki ludowej.

Jedyną wątpliwość budzi fakt, że autor zatytułował omówiony album Wycinanka polska, a nie uwzględnił obszaru między Wisłą a Bugiem, który wspomniany jest we wcześniejszych publikacjach. Na Podlasiu dawna wycinanka zanikła, jednakże na wyróżnienie zasługuje lubelska, gdzie własny styl stworzył Ignacy Dobrzyński, który kontynuują, wprowadzając własne eleaty zdobnicze, Lila Sola czy Bronisław Pietrak.

Autor zaprezentował wycinanki tradycyjne (z początku XX wieku) i współczesne (wykonane do 2006 roku) z dziesięciu głównych ośrodków: z Powiśla Otwocko-Garwolińskiego, z regionu kołbielskiego, z kurpiowskiej Puszczy Białej i Zielonej, z regionu sannickiego, łowickiego, rawskiego, opoczyńskiego, piotrkowsko-brzezińskiego i sieradzkiego.

Przy prezentowaniu każdego regionu zarysowana została mapka z miejscowościami, gdzie wykonane zostały poszczególne wycinanki, dalej wymienione są podstawowe formy i ich nazwy regionalne, a poniżej wypisano, kto je wykonał (z uwzględnieniem miejsca zamieszkania i daty powstania). Przy wycinankach niepochodzących ze zbioru autora podane jest miejsce ich przechowywania.

Proces powstania i rozwoju wycinanki został w skrócie zaprezentowany w tekście wstępnym, w którym autor podkreśla, że wycinanką samodzielną o zróżnicowanych formach nazwiemy tylko tę, którą wykonano z kolorowego glansowanego papieru. Dowodzi również, że pochodzenie tego wytworu sztuki można datować nawet na lata pięćdziesiąte XIX w. i potwierdza za J. Grabowskim, że kolebką polskiej wycinanki ludowej jest Powiśle Otwocko-Garwolińskie.

Dalej wspomina o pierwszych „odkrywcach” wycinanki, formach i jej migracjach. Pod koniec podejmuje ważny problem traktowania wycinanek jako twórczości wspólnej czyli anonimowej, gdyż mówiło się najczęściej o konkretnych regionach, z których one pochodzą, a rzadziej o ich wykonawcach. Sytuacja ta nieco zmieniła się w ostatnich latach, kiedy mamy już do czynienia z podpisywaniem prac przez twórców.

W tym też czasie odnotowuje się zanik tego typu twórczości w niektórych regionach, a do jedynie trwałych zalicza autor tradycję wycinankarską regionu łowickiego i kurpiowskiego. Tym samym wraz z wydawcą należy mieć nadzieję, że niniejsza publikacja przyczyni się do przywrócenia tradycji, a także zaprezentowania tej twórczości szerszemu gronu czytelników, gdyż stanowi ona o wyjątkowości kultury naszego narodu.

Antoni Śledziewski, Wycinanka polska. Polish paper cut-out. Polnische Scherenschnitte, Warszawa 2007, 240 s., kolorowe reprodukcje wycinanek.

PRZYPIS

Inne to: J. Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955; A. Błachowski, Polska wycinanka ludowa, Toruń 1986.