Od kilku lat polscy etnolodzy i socjolodzy apelowali o przywrócenie do obiegu naukowego dorobku polskich przedwojennych badań dotyczących problematyki etnicznej i narodowościowej. Badania te, prowadzono na szeroką skalę w okresie międzywojennym, po 1945 roku zostały skazane na zapomnienie i całe pokolenia etnologów i socjologów polskich więcej wiedzą o osiągnięciach antropologii zachodniej niż o tych ważnych i nowatorskich jak na owe czasy badaniach.

Dzięki wydawnictwu Oficyna Naukowa, w 2007 roku owe apele środowiska zostały zrealizowane i ukazał się I tom Studiów etnosocjologicznych Józefa Obrębskiego – Polesie. Ten zbiór materiałów z badań terenowych i artykułów opatrzony został wstępem Anny Engelking – redaktora naukowego publikacji.

W tomie zamieszczone zostały następujące teksty Józefa Obrębskiego: Polesie archaiczne (s.33-185), Lud bez ojczyzny (s.186-275), Dzisiejsi ludzie Polesia (s.276-318), Pańska szkoła i mużyckie dzieci (s.335-434), Legenda leśnych ludzi (s435-443), Olmany. Wprowadzenie do socjologicznego opisu wsi (s. 444-447) i zbiór szkiców do planowanych artykułów pod wspólną nazwą Dzisiejsza wieś poleska (s. 448-549) odnoszących sie do sytuacji politycznej i społecznej Polesia w okresie międzywojennym.

Dodano także spis rozmówców objętych badaniami przez Obrębskiego i jego zespół. W tomie zamieszczono też fotografie autorstwa Józefa Obrębskiego, Stanisława Dworakowskiego i Zygmunta Korybutiaka wykonane w latach 1934-1936, z oryginalnymi podpisami Obrębskiego sporządzonymi przy negatywach zgromadzonych w jego zbiorach.

Wszystkie materiały pochodzą z archiwum terenowego, które znajduje się w „Obrebski Collection” Special Collections and Archives W.E.B. Du Bois Library University of Massachusetts, Amherst, Mass.

Kim był Józef Obrębski i co spowodowało, że właśnie Kresy Wschodnie i konkretnie Polesie stały się przedmiotem jego naukowych zainteresowań?

Józef Obrębski urodził się na Podolu na Ukrainie, wychował na Białorusi pod Słonimem i na Ukrainie w powiecie berdyczowskim. Od dzieciństwa posługiwał się obok polskiego językiem białoruskim, ukraińskim i rosyjskim.

Nie może dziwić zatem fakt, że choć lata szkolne spędził w Warszawie, zjawiska wschodniosłowiańskie były bliskie jego sercu. Znajomość języków pogłębiał na seminarium slawistycznym Kazimierza Nitscha, kiedy w Studium Słowiańskim Uniwersytetu Jagielońskiego studiował etnografię, etnologię i filologię słowiańską. Katedrą etnografii kierował w tym czasie Kazimierz Muszyński i jeżeli dodamy, że już w trakcie studiów Obrębski był jego asystentem, to nie dziwi fakt podjęcia badań na Polesiu. Drugim mistrzem Obrębskiego, który wywarł wpływ na metodologię badań Obrębskiego był Bronisław Malinowski – twórca metody funkcjonalnej.

W latach 1930-33 studiował Józef Obrębski antropologię w London School of Economics and Poltical Science, był uczestnikiem seminarium antropologicznego prowadzonego przez Malinowskiego i pod jego kierunkiem przygotował doktorat. Jako jego asystent, zaangażowany był w pracę nad częścią lingwistyczną monografii Ogrody koralowe i ich magia. Badacze zajmujący się biografią i badaniami Obrębskiego często twierdzą, że obok Jana Stanisława Bystronia i Floriana Znanieckiego Obrębski jest jednym z klasyków badań narodowościowych, zaliczanym do nurtu humanistycznego w socjologii.

W swoich naukowych dociekaniach zafascynowany był zasadą „współczynnika humanistycznego” Znanieckiego. Także czytając Polesie widzimy, że Obrębski spostrzega zjawiska społeczne poprzez doświadczenia i poglądy ludzi zamieszkujących ten obszar, tak więc człowiek staje się podstawowym elementem każdego układu społecznego. Józef Obrębski łączył bowiem w badaniach terenowych funkcjonalną metodę Bronisława Malinowskiego z wypracowaną przez Znanieckiego i Thomasa metodą biograficzną.

Wykorzystywał obserwacje i wywiad jako główne techniki badawcze, uzupełniając je dokumentami (np. kronikami szkolnymi ze wsi Olmany, listami i pamiętnikami Ihnata Hojko z Olman), a także wypowiedziami respondentów, mającymi charakter wywiadów narracyjnych. O ile w czasie pierwszych badań w latach 1934- 1936 widzimy większe zainteresowanie autora metodą funkcjonalną, to w późniejszych badaniach z lat 1936-1939 prowadzonych pod auspicjami Państwowego Instytutu Kultury Wsi, którego w tym okresie był wicedyrektorem, możemy dostrzec większe zainteresowanie metodami biograficznymi.

Tuż przed II wojną światową Obrębski zostaje wykładowcą Wolnej Wszechnicy Polskiej, która po 1945 roku przekształca się w Uniwersytet Łódzki, gdzie powołano dwie katedry socjologiczne. Katedrę Socjologii obejmuje Józef Chałasiński, a Katedrą Socjologii Szczegółowej kieruje Józef Obrębski. Współpraca z Józefem Chałasińskim to nie tylko tworzenie podstaw polskiej socjologii, ale też dzielenie wspólnych zainteresowań dotyczących młodzieży chłopskiej, jej socjalizacji, edukacji, akulturacji oraz asymilacji narodowej.

Niewątpliwie Chałasiński wywarł wpływ na zainteresowanie Obrębskiego tematyką szkolnictwa na Polesiu, czemu ten dał wyraz w szkicu Pańska szkoła i mużyckie dzieci ( s.335-434). W 1946 roku autor Polesia wyjeżdża na zaproszenie kolegów z czasów studiów w Londynie na cykl wykładów do Oxfordu. Następnie w latach 1947- 1949 zostaje pracownikiem jednego z departamentów Organizacji Narodów Zjednoczonych, zajmuje się krajami wychodzącymi z kolonializmu.

Dzięki tej pracy prowadzi badania na Jamajce i na stałe osiedla się w Stanach Zjednoczonych, gdzie umiera w 1967 roku. W tym okresie swojego życia poświęcał uwagę badaniom zjawisk świadomości społecznej, procesom krystalizowania się świadomości narodowej, a także powiązaniom zasięgów różnych grup etnicznych i kręgów kulturowych. W obrębie jego zainteresowań pozostawała też kultura chłopska.

Zaprezentowane w recenzowanym tomie materiały pochodzą z badań prowadzonych w latach 1934-1936 na Polesiu w ramach szeroko zakrojonego programu badawczego zleconego przez Instytut Badań Spraw Narodowościowych i Komisję Naukowych Badań Ziem Wschodnich współfinansowanych przez Fundusz Kultury Narodowej. Niestety nie doszło do publikacji tych badań.

Poza artykułami z 1936 roku (Problem etniczny Polesia, pierwowzór szkicu Lud bez ojczyzny w periodyku „Sprawy Narodowościowe” 1936, t. 10; i Dzisiejsi ludzie Polesia i inne eseje, „Przegląd Socjologiczny” 1936, t. 4) dostępna była rozprawa habilitacyjna Obrębskiego Polesie archaiczne (s. 33-185), złożona na Uniwersytecie Warszawskim w roku akademickim 1945/1946. Niniejszy więc tom jest pierwszym wydaniem prac tego autora. Publikacja ta jest też pierwszą pracą, poza dziełami Kazimierza Moszyńskiego, tak szeroko opisującą Polesie, pod względem gospodarki, kultury, stosunków społecznych, etnicznych i narodowościowych.

W tym miejscu warto powiedzieć kilka słów o przedmiocie badań – Polesiu. Wielu z nas ta wielka historyczno-geograficzna kraina kojarzy się głównie z często cytowanymi słowami Józefa Ignacego Kraszewskiego: „Kraj lasu, piasków, błota, ubogiego ludu: mosty drżące i pogruchotane, groble, po których jadąc, trzeba zębami dzwonić ze strachu, żeby się wszystkie kości nie potrzaskały, lasy smutne, sosnowe, [...] brody niezmierzone, piaski nieprzejednane, czasem krzyż na rozstaju, stara cerkiewka podparta na kulach, mogiłki z domkami na grobowcach, przypominającymi pogańskie czasy, [...] chaty do połowy w ziemi, lud chudy na pół nagi” (J. I. Kraszewski, Wspomnienia z Wołynia, Polesia, Litwy, Warszawa 1985).

W literaturze często obraz Polesia prezentowany jest jako krainy, gdzie przyroda jak nigdzie indziej wywarła silne piętno na człowieku. Województwo Poleskie w okresie międzywojennym, kiedy Obrębski prowadził badania, zajmowało zachodnią część krainy zwanej Polesiem, pozostała część należała do sowieckiej Rosji. W skład tego województwa wchodziło dziewięć powiatów: brzeski, drohiczyński, kobryński, kosowski, koszyrski, łuniniecki, piński, prużański i stoliński. Stolicą było miasto Brześć. Obrębski wraz ze swoimi pomocnikami prowadził badania w powiatach łuninieckim, kobryńskim, koszyrskim, stolińskim, kosowskim oraz powiecie kowelskim, który wchodził w skład Województwa Wołyńskiego. Swoimi penetracjami badawczymi objął dość duży obszar Polesia.

Najważniejsze pytanie badawcze, nurtujące autora omawianych szkiców, dotyczyło szeroko rozumianego poczucia tożsamości ludności poleskiej. Tej tematyce poświęcone są szkice Polesie archaiczne (s. 33-185), Lud bez ojczyzny (z Uzupełnieniem; s. 186-275) oraz Dzisiejsi ludzie Polesia (z Uzupełnieniem; s. 276-318).

W Polesiu archaicznym (s. 33-185) szeroko zostały omówione stosunki gospodarcze, poczynając od zarania dziejów tej krainy aż po czasy współczesne autorowi, ze szczególnym zwróceniem uwagi na to, w jaki sposób gospodarka i jej uwarunkowania wywarły wpływ na wspólnotę wiejską i stosunki społeczne wsi poleskiej.

W kolejnym szkicu, Lud bez ojczyzny (s. 186-275), autor stara się odpowiedzieć na pytanie, kim są ludzie zamieszkujący Polesie, jak sami postrzegają swoja przynależność etniczną oraz kto ich zdaniem jest Poleszukiem. We wstępie do tego szkicu przedstawia bardzo ciekawe rozważania na temat wizerunku grupy i jego wyznaczników.

Jego zdaniem możemy wyróżnić kilka elementów składowych wizerunku grupy. W pierwszej kolejności wymienia strój jako element przynależności do swoich lub obcych. Drugim wyznacznikiem jest język, który stanowi kwalifikację społeczną i jest miernikiem pozycji społecznej. Kolejnym są cechy psychiczne członków grupy, jak: towarzyskość, gościnność, ksenofobia, skrytość, uczciwość. Ostatnim składnikiem są właściwości kulturalne widziane przez pryzmat stosunków łączących grupę. Do nich autor zalicza typ gospodarki, zwyczaje małżeńskie, formy rekreacji itp. Tak opisany obraz grupy określa mianem stereotypu, który ma stanowić kryterium zróżnicowań etnicznych.

Po wprowadzeniu teoretycznym autor oddaje się rozważaniom na temat wizerunku Polesia i Poleszuków w oczach sąsiadów. Po analizie materiału dochodzi do wniosku, że kwestia przynależności poleskiej jest tematem drażliwym, a epitety mówiące o poleskości są obraźliwe.

Wnioski te skłaniają Obrębskiego do poszukiwania odpowiedzi na pytanie, skąd się bierze w mieszkańcach Polesia niechęć do przyznawania się do swojej grupy etnicznej i poczucie niższości wobec sąsiadów. W efekcie tych rozważań stwierdza, że mieszkańcy Polesia stanowią odrębną grupę etniczną, a jej zasięg pokrywa się z obszarem fizjogeograficznym tej krainy. Jednocześnie podkreśla, że nie jest to grupa jednolita i można na podstawie języka wyróżnić dwa jej odłamy: północny i południowy.

Zdaniem badacza, dawna grupa etniczna poleska już się rozpadła, a stosunki narodowościowe na tym terenie jego zdaniem jeszcze nie w pełni się ukształtowały. Podsumowując ten szkic Obrębski pisze: „Dzisiejsi Poleszucy są już […] inni. Od dawnych reprezentantów tego kraju i tej grupy przedziela ich dzisiaj kompleks niższości etnicznej, brak lokalnego patriotyzmu, ucieczka od własnej kultury i własnego środowiska, nostalgia poleska, ciążenie do innych grup etnicznych i społecznych, poszukiwanie ojczyzny poza własnym krajem i własnym otoczeniem” (s. 234). Dalej pisze, że „ludzie Polesia – w swojej przeważającej masie – nie są ani Ukraińcami, ani Białorusinami. Przestają być Poleszukami. Stają się ludem bez ojczyzny” (s. 234).

Tezy postawione przez Obrębskiego zostały potwierdzone sześćdziesiąt lat później. W latach 1993-1996 przeprowadzone zostały badania na Polesiu w 13 miejscowościach badanych w okresie międzywojennym przez Obrębskiego. Badanie te, przeprowadzone przez Annę Engelking i grupę studentów etnologii i socjologii Uniwersytetu Warszawskiego pokazały, że dzisiaj świadomość i poczucie „poleskości” wśród tamtejszych mieszkańców jest jeszcze bardziej skomplikowane, niespójne i wewnętrznie sprzeczne, niż przedstawił je Obrębski.

Dzisiejsi mieszkańcy Polesia identyfikują się silnie z własną wsią, kołchozem, natomiast w ich świadomości nazwy Polesie i Poleszucy są trudne do zidentyfikowania. Jednym z powodów takiego stanu rzeczy, zdaniem badaczy jest fakt, że nazwy te zostały nadane przez przedstawicieli innej kultury i pochodzą z zewnątrz, dlatego „ludzie Polesia” nie czują związków z nimi i do niczego im nie służą te określenia. Badania wyraźnie pokazały, że na tym terenie dominują dwa rodzaje etnonimów: naturalne i przezwiskowe. Naturalne odnoszą się do określeń geograficznych, pochodzą głównie od nazw wsi np. mieszkańcy wsi Olmany nazywają siebie Olmańcami. Nazwy przezwiskowe zaś to określenia ośmieszające sąsiadów, ale również często akceptowane jako nazwy własne mieszkańców danej wsi.

Pisząc o Polesiu Józefa Obrębskiego warto wspomnieć o języku, jakim posługują się mieszkańcy tego regionu. Jego przykłady odnajdujemy w obszernych cytatach wypowiedzi respondentów zebranych w trakcie badań. Mieszkańcy Polesia posługiwali się dialektami poleskim (na południe i północny-zachód od Prypeci – północnoukraińskim, na północny-wschód od Prypeci – białoruskimi przechodzącymi w ukraińskie). Sami mieszkańcy określają swój język jako białoruski i zaprzeczają jego podobieństwom do ukraińskiego, mając pełną świadomość, że nie jest to literacki język białoruski. Bardzo często określają swój język mianem prosty, co oznacza, że w ich świadomości funkcjonuje on jako gwara.

Wracając do naszych rozważań na temat Polesia – pierwszej części Studiów etnosocjologicznych J. Obrębskiego, warto zwrócić uwagę na interesującą Dyskusję po referacie Józefa Obrębskiego „Dzisiejsi ludzie Polesia” (s. 319-334). Miała ona miejsce na I Zjeździe Naukowym Poświęconym Ziemiom Wschodnim w 1936 roku w Warszawie. W dyskusji głos zabrali między innymi Kazimierz Moszyński, Włodzimierz Antoniewicz, Juliusz Poniatowski oraz przedstawiciele władz administracyjnych Województwa Poleskiego. Z wypowiedzi dyskutantów wynika, że wyniki badań Obrębskiego budziły żywe zainteresowanie zarówno środowiska naukowego jak i polityków oraz administracji odpowiedzialnej za wdrażanie reform na Kresach Wschodnich.

Wśród szkiców zamieszczonych w recenzowanym tomie warto zauważyć tekst Pańska szkoła i mużyckie dzieci (s. 335-434). Jego tematyka dotyczy rozwoju oświaty i szkolnictwa na Polesiu wraz z wszelkimi następstwami, jakie te działania wywarły na poleskiej wsi. Analfabetyzm na Polesiu w okresie międzywojennym miał bowiem najwyższy wskaźnik ze wszystkich ziem polskich mimo wysiłku, jaki administracja wkładała w rozwój szkolnictwa.

Niewłaściwy sposób prowadzenia edukacji sprawiał, że analfabetyzm poszkolny był na Polesiu zjawiskiem powszechnym. Wykazał to Orębski poprzez test przeprowadzony w 1937 roku wśród młodzieży wsi Olmany. Wyniki podsumował słowami: „czytanie i pisanie jest dla olmańskiej młodzieży umiejętnością zupełnie obcą jej życiu” (s. 390).

Obrębski stwierdza także, że niepowodzenia oświaty wynikają z niezrozumienia treści, jakie nauczyciele starają się wprowadzić dzieciom i z braku odniesienia ich do codziennego życia poleskiego dziecka. Przyczyną tej sytuacji jest nie tylko odrębność etniczno-językowa, ale i klasowa, nauczyciel (Polak) i uczeń (Poleszuk) funkcjonują bowiem w dwóch różnych światach wartości i znaczeń. W swoich doświadczeniach życiowych i rozumieniu świata dziecko nie znajduje niczego wspólnego z tym, co poznaje w szkole. Na poparcie tej tezy Obrębski analizuje treści czytanek, jakie omawiane są w trakcie edukacji szkolnej i pisanych na ich podstawie wypracowań, w których poleskie dziecko ma sytuację przedstawioną w czytance odnieść do swoich doświadczeń życiowych. W większości przykładów podanych przez autora codzienne życie dziecka z Polesia- pastucha i bohatera czytanki szkolnej to dwa różne światy.

Kończąc rozważania na temat Polesia, do sięgnięcia po tę publikację pragnę zachęcić nie tylko etnologów i socjologów, ale wszystkich miłośników Kresów Wschodnich i poszukiwaczy „egzotyki”. Etnologowie i socjologowie, obok interesujących zagadnień, odnajdą doskonałe zastosowanie metody funkcjonalnej i biograficznej.

Początkujący badacze terenowi będą mieli wręcz wzorowy przykład sposobów analizy i przedstawiania materiału pochodzącego z badań terenowych.

Poszukiwacze „egzotyki” zaś odnajdą w omawianych szkicach szereg informacji o Polesiu, krainie bliskiej, ale mało znanej, albowiem Polesie czasów Józefa Obrębskiego to nie tylko archaiczna kultura słowiańska, pełna przeżytków opisanych w dobrze znanych pracach Moszyńskiego. To przede wszystkim obszar, na którym zachodzą ważne procesy społeczne i transformacje. Jak pisze J. Obrębki, egzotyka i oryginalność Polesia „polega na tym, że proces przemiany kulturalnej, któremu od szeregu dziesięcioleci podlega wieś wschodnioeuropejska, rozpoczął się tu stosunkowo niedawno i dokonał bardzo szybko, czyniąc z Polesia teren ostrych kontrastów” (s. 450).

To owe kontrasty sprawiały, że wielobarwny obraz Kresów jaki jawił się w literaturze niewiele miał wspólnego z rzeczywistością, w jakiej przyszło żyć mieszkańcom tych terenów. Na to poczucie „kresowej egzotyki” miały wpływ cywilizacyjne i gospodarcze zapóźnienia, co wyraźnie pokazuje autor Polesia.

Józef Obrębski, Polesie, Studia etnosocjologiczne, 1, redakcja naukowa i wstęp Anna Engelking, Warszawa 2007, 574 s., fotografie.

Wydawca: Oficyna Naukowa s.c.

Twórczość Ludowa nr 1-2/2008